Zmiany w KRS część I — Kuratorzy osób prawnych na nowych zasadach

15 marca 2018 r. wchodzi w życie obszerna ustawa z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 308). Część jej postanowień wchodzi w życie później, tj. 9 kwietnia 2018 r., 1 października 2018 r., 1 lutego 2019 r. oraz 1 marca 2020 r. Ustawa zmienia 31 innych ustaw, a w tym KC, KPC, KSH i Prawo upadłościowe. Z uwagi na obszerność nowych regulacji, niniejsze opracowanie zostało podzielone na części. Część pierwsza dotyczy nowych zasad ustanawiania i funkcjonowania w obrocie prawnym kuratorów dla osób prawnych.

W uzasadnieniu do projektu ustawy, ustawodawca zaproponował cztery główne kategorie, na które można podzielić wprowadzane zmiany:

  1. Wzmocnienie pewności i bezpieczeństwa obrotu;
  2. Zmiany związane z wykorzystaniem nowych technologii informatycznych oraz
    konieczne do implementacji dyrektywy 2017/1132/UE, w zakresie integracji
    rejestrów centralnych, handlowych i rejestrów spółek;
  3. Uproszczenie dokonywania tzw. wpisów ewidencyjnych do rejestru przedsiębiorców oraz zmiana sposobu i zakresu ujawniania informacji o zaległościach płatniczych podmiotu;
  4. Zmiany proceduralne i porządkowe.

Niniejszy post dotyczy kategorii 1., czyli wzmocnienia pewności i bezpieczeństwa obrotu. 

Rozszerzenie zakresu podmiotowego postępowań przymuszających (art. 24 ust. 1 ustawy o KRS)

Od teraz, nie tylko osoby wchodzące w skład zarządu spółki będą odpowiedzialne za terminowe wywiązywanie się z obowiązków wobec KRS. W przypadku, gdy zarząd nie funkcjonuje w sposób właściwy, sąd rejestrowy skieruje działania przymuszające w stronę osób obowiązanych do powołania lub wyboru członków zarządu, a więc w stronę wspólników lub członków innych organów danego podmiotu. Aby ułatwić sądom rejestrowym stosowanie środków przymusu, wprowadzono obowiązek składania do KRS informacji o adresie do doręczeń określonych kategorii osób. Do wniosku o wpis osób reprezentujących podmiot oraz likwidatorów i prokurentów niezbędne będzie dołączenie oświadczenia tych osób zawierającego nie tylko zgodę na powołanie, ale też ich adresy do doręczeń. Ponieważ projektowana regulacja będzie dotyczyła również zarządu spółki z o.o., uchylono art. 167 § 3 KSH. Wprowadzona regulacja – jako najpełniejsza – ma stanowić lex specialis wobec fragmentarycznych regulacji KSH traktujących o adresie wspólników spółek osobowych. Obowiązek składania do sądu rejestrowego oświadczeń o adresie do doręczeń (i jego aktualizacji) będą teraz miały osoby, które na podstawie KSH lub umowy spółki zobowiązane są do wyboru zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej. Co istotne, przekazywane sądowi rejestrowemu adresy (zarówno członków organu uprawnionego do reprezentacji, jak i osób zobowiązanych do wyboru zarządu) nie będą wpisywane do rejestru. Adresy te będą dołączane do akt rejestrowych.

Uzupełnieniem powyższych regulacji są zmiany w KPC, w którym w art. 133 k.p.c. dodaje się § 2c, a w art. 139 k.p.c. dodaje się § 3[1] i § 4[1]. Pisma procesowe lub orzeczenia dla osób reprezentujących podmiot wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego, likwidatorów, prokurentów, członków organów lub osób uprawnionych do powołania zarządu, doręcza się na adres do doręczeń wskazany zgodnie z nowymi przepisami ustawy o KRS. Ustawodawca uznał, iż skoro obowiązkiem ww. osób jest złożenie do akt rejestrowych oświadczeń o adresie do doręczeń, to konieczne jest również wprowadzenie wyraźnej podstawy prawnej pozwalającej na doręczanie pism procesowych i orzeczeń kierowanych do tej kategorii osób we wszystkich postępowaniach sądowych właśnie na adresy ujawnione w aktach rejestrowych. Taka regulacja porządkuje sposób doręczania pism procesowych i orzeczeń zarówno w postępowaniach rejestrowych (nieprocesowych), jak i w procesach, co ma w znaczący sposób usprawnić procedowanie sądu.

Rozszerzenie zakresu kompetencji kuratora z art. 42 KC i art. 69 KPC

Celem wyeliminowania istniejących w doktrynie i orzecznictwie rozbieżności co do zakresu kompetencji kuratora ustanowionego na podstawie art. 42 Kodeksu cywilnego – z jednej strony, a z drugiej strony – jako sposób przeciwdziałania niekorzystnym, nasilającym się w obrocie prawnym zjawiskom – ustawodawca wprowadził zmiany do treści art. 42 KC. Nowe brzmienie tego przepisu pozwoli uniknąć wątpliwości, kiedy właściwie kurator może być ustanowiony. Ponadto, taki kurator będzie podlegał nadzorowi sądu, który go ustanowił. Do czasu powołania albo uzupełnienia składu organu uprawnionego do reprezentowania podmiotu albo ustanowienia likwidatora, kurator będzie reprezentował osobę prawną oraz prowadził jej sprawy w granicach określonych w zaświadczeniu sądu. Zaświadczenie to wyraźnie określi zakres działania kuratora.

Umocowanie kuratora będzie wygasało w momencie wyboru lub powołania nowego organu uprawnionego do reprezentacji lub podjęcia (przez sąd lub właściwy organ podmiotu) decyzji o rozwiązaniu i likwidacji podmiotu. Zdaniem ustawodawcy, przyznanie ustanowionemu na podstawie art. 42 KC kuratorowi dodatkowych kompetencji, przyczyni się do zabezpieczenia interesów podmiotu (np. przez zabezpieczenie jego majątku) oraz umożliwi kontynuację postępowań z jego udziałem. Dotychczas bowiem często zdarzało się, że brak zarządu paraliżował wszystkie postępowania toczące się przeciwko lub z udziałem takiej osoby prawnej — nierzadko z pokrzywdzeniem wierzycieli

Jak wskazano wyżej, kurator podlegać będzie nadzorowi sądu, który go ustanowił, dla czynności, które mają szczególne znaczenie dla bytu i sytuacji majątkowej reprezentowanego przez niego podmiotu. W konsekwencji, kurator pod rygorem nieważności zobowiązany będzie do uzyskania zezwolenia sądu rejestrowego, na:
1) nabycie i zbycie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części oraz na dokonanie czynności prawnej, na podstawie której następuje oddanie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części do czasowego korzystania;
2) nabycie i zbycie oraz obciążanie nieruchomości, użytkowania wieczystego lub udziału w nieruchomości.

Kurator będzie co do zasady ustanawiany na okres nieprzekraczający roku. Zdaniem ustawodawcy czas ten powinien być wystarczający do uporządkowania spraw podmiotu i powołania organu uprawnionego do jego reprezentowania. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd będzie mógł przedłużać ustanowienie kuratora na czas oznaczony, jeżeli jego czynności zmierzające do powołania lub uzupełnienia składu zarządu nie mogły zostać zakończone przed upływem okresu, na który kurator został ustanowiony. Jeżeli jednak z okoliczności sprawy będzie wynikało, że czynności kuratora nie doprowadziły (i nie doprowadzą) do powołania lub uzupełnienia składu organu osoby prawnej ani też do jej likwidacji, kurator będzie zobowiązany do wystąpienia do sądu rejestrowego z wnioskiem o rozwiązanie reprezentowanej przez niego osoby prawnej.

Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 603 § 2 KPC, sąd może wszcząć postępowanie o ustanowienie kuratora z urzędu. Jak wynika z wieloletniej praktyki sądów rejestrowych, jedną z metod porzucenia spółki, gdy wspólnicy nie są już zainteresowani dalszym jej funkcjonowaniem, stało się odwoływanie zarządu spółki przez wspólników (akcjonariuszy) z jednoczesnym żądaniem skierowanym do sądu rejestrowego o powołanie dla spółki kuratora z urzędu. Wspólnicy informują jednocześnie sąd, że spółka nie posiada majątku na pokrycie kosztów działania i wynagrodzenia kuratora. Nie należą do rzadkości przypadki, gdy z informacją taką zwraca się do sądu jedyny wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, twierdząc jednocześnie, że nie ma możliwości powołania organów spółki. Aby zapobiegać takim praktykom, powodującym przerzucenie na Skarb Państwa ciężaru zakończenia bytu prawnego podmiotu, nowa ustawa wprowadza ograniczenia możliwości wszczęcia postępowania o ustanowienie kuratora z urzędu. W konsekwencji, nowe brzmienie otrzymał art. 603 § 2 KPC przez wyraźne wskazanie, że wszczęcie postępowania o ustanowienie kuratora  z urzędu może nastąpić jedynie w przypadku, gdy jest to uzasadnione ważnym interesem społecznym lub bezpieczeństwem obrotu i brak jest możliwości powołania organu uprawnionego do reprezentacji osoby prawnej.

Nowe brzmienie otrzymał także art. 69 KPC. Przepis ten ma umożliwić sądowi procesowemu reakcję w sytuacji, gdy strona (w zdecydowanej większości przypadków – pozwany) dopuszcza się obstrukcji procesowej (łamiąc tym samym zasadę wyrażoną w art. 3 k.p.c.). W uzasadnieniu do projektu ustawy zwrócono uwagę na znaczny wzrost spraw, w których tuż przed wydaniem wyroku przez sąd I instancji lub w toku postępowania apelacyjnego pozwany wnosi o zawieszenie postępowania, ponieważ wszyscy członkowie zarządu złożyli rezygnację z pełnienia funkcji. Odwołanie zarządu służy stronie przegrywającej proces do zablokowania możliwości uprawomocnienia się wyroku i daje czas na wyprowadzenie ze spółki majątku. Nowe uprawnienie sądu polegające na możliwości ustanowienia kuratora z urzędu (w uzasadnionych przypadkach) wzmacnia rolę sądu jako organu czuwającego nad sprawnym tokiem postępowania i pozwala zapobiec nagannym praktykom stron procesu. Przepis ten dyscyplinuje również stronę pozwaną, która będzie wiedziała, że zabieg odwołania zarządu nic nie da, bo sąd będzie mógł ustanowić kuratora z urzędu, a proces będzie kontynuowany.

Nowe kompetencje sądu w zakresie ustanowienia kuratora powodują także zmiany w art. 174 i art. 180 KPC. Ustanowienie kuratora procesowego na podstawie art. 69 KPC lub kuratora na podstawie art. 42 KC będzie przesłanką negatywną dla zawieszeniu postępowania z urzędu.Ustanowienie kuratora umocowanego do podejmowania czynności za stronę będzie również podstawą do wydania przez sąd postanowienia o podjęciu postępowania z urzędu.

Koszty działania kuratora

Rozszerzenie kompetencji i obowiązków kuratora pociągnęło za sobą konieczność uregulowania kwestii jego wynagrodzenia. W związku z tym, po art. 603[1] KPC dodano art. 603[2] — 603[4]. I tak, w przypadku ustanowienia kuratora na wniosek, koszty jego działania i wynagrodzenia poniesie tymczasowo wnioskodawca. Wnioskodawca powinien zatem określić zakres spraw, w jakich kurator powinien działać. Sąd rejestrowy, rozpoznając wniosek może dojść do przekonania, że zachodzi konieczność szerszego działania kuratora i spełnione są przesłanki jego ustanowienia z urzędu. Wówczas, sąd upoważni kuratora do działania w szerszym zakresie, niż żądał tego wnioskodawca. Po zakończeniu czynności kuratora, na jego wniosek, sąd przyzna kuratorowi należne mu kwoty (wynagrodzenie oraz uzasadnione wydatki), zasądzając od wnioskodawcy należność w części, w jakiej kurator działał w zakresie żądania wniosku, zaś w części, w jakiej sąd z urzędu upoważnił kuratora do działania, jego koszty pokryje Skarb Państwa. W postanowieniu zasądzającym wynagrodzenie i zwrot kosztów dla kuratora sąd rejestrowy zobowiąże solidarnie osobę prawną, dla której kurator został ustanowiony, i osoby obowiązane do powołania lub wyboru zarządu do zwrotu kosztów poniesionych tymczasowo przez wnioskodawcę lub Skarb Państwa.

W większości przypadków w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością osobami odpowiedzialnymi za wybór zarządu są wspólnicy, w innych sytuacjach – członkowie komisji rewizyjnej lub rady nadzorczej. Odpowiedzialność finansowa członków tych organów będzie odpowiedzialnością za niewywiązanie się przez nich z przyjętych dobrowolnie obowiązków. Koszty działania kuratora ustanowionego zarówno na wniosek, jak i z urzędu, solidarnie ponosić będą: podmiot i osoby zobowiązane/uprawnione do wyboru organu uprawnionego do reprezentacji. Takie rozwiązanie czyni nieopłacalnym zaniechanie powołania organu uprawnionego do reprezentacji oraz przeciwdziała celowym działaniom, w szczególności wspólników spółek z o.o., którzy, nie powołując zarządu (bądź innego organu uprawnionego do reprezentacji), wstrzymują bieg postępowań sądowych.

Likwidacja instytucji kuratora „rejestrowego”

Wprowadzenie do systemu prawa przepisami art. 26–32 ustawy o KRS instytucji kuratora rejestrowego dla osób prawnych wpisanych do rejestru przedsiębiorców, równolegle do istniejącej instytucji kuratora materialnego z art. 42 KC doprowadziło do rozbieżności w praktyce orzeczniczej, jak również w doktrynie, co do zakresu stosowania powołanych przepisów, jak również przesłanek powołania kuratora „rejestrowego”. Wobec wprowadzonych nowych regulacji omawianą ustawą ustawodawca uznał, że instytucja kuratora „rejestrowego” stała się zbędna. Aby umożliwić dotychczas ustanowionym kuratorom dokończenie podjętych przez nich czynności, do kuratorów tych zastosowanie znajdą przepisy dotychczasowe. Natomiast w odniesieniu do kuratora ustanowionego na podstawie art. 42 KC, sąd będzie mógł zmienić zakres jego uprawnień, stosując już przepisy ustawy zmieniającej. Rezygnacja z instytucji kuratora „rejestrowego” pociągnęła za sobą zmiany tych przepisów, które odwoływały się do treści art. 26 i następnych ustawy o KRS. W konsekwencji, w ustawie z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe zmieniono brzmienie art. 20 ust. 2 pkt 6, art. 26[1] ust. 1 i 3, art. 51, art. 187 ust. 1 i 4 oraz uchylono art. 376 ust. 4.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.